تفسير ادبى و عرفانى سوره 20 آيه 74 74 - إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ . آيه . بر ذوق ارباب معرفت و جوانمردان طريقت ، اين دو آيه اشارت است به دو گروه ، گروهى كه صفت انتقام الهى به ايشان روى نمايد تا به حكم قهر ، پردهء تجمّل از روى كار ايشان بردارند ، نمىميرند كه آسوده شوند ، نه زندگانى دارند كه لذّت يابند ، و نه روى آنكه بازگردند ، نه زهرهء آنكه پاى پيش گذارند ، و به زبان بيچارگى از سر درماندگى گويند : از جام وجودِ خود نه مستم نه نِيم * زيرِ لگدِ فلك نه پستم نه نِيم نه راحتِ جان نه درد دل واى به من * يا رب چه كسم من كه نه هستم نه نيم گروه ديگر ، آنانند كه تجلّى جمال لطف حقّ به دلهاى آنان پيوسته ، امروز بر بساط انبساط و در روضهء انس و ناز آرام گرفته و از شراب خانهء محبّت هر لحظه و ساعتى جامهاى مالامال از بهر ايشان روان كرده ، و فردا در بهشت جاودان در درجات بالا ، حلّهء سرمد پوشيده و بر متكاى اقبال در مشاهدهء ملك ذو الجلال تكيه داده ، جامهاى وصال متواتر ، و خلعت افضال متوالى ، هر دمى نواختى و قبولى و هر لحظه فتوحى و وصولى . و امّا نشان و اثر اين درجه و مرتبت آنست كه بنده ، حجاب غفلت از راه خود بردارد و نفس خويش را به آداب شريعت رياضت دهد و داد دين از روزگار خود بستاند و كوشش نمايد كه كارهاى خود بر وفق شريعت و به معيار حقيقت راست كند و بداند كه خداوند فرموده : سوره 20 آيه 82 82 - وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً . آيه . يعنى خداوند بسيار آمرزنده و فراخ بخشايش است و اشارت آيه آنست كه اگر بنده از روى پشيمانى يك بار به حقّ بازگردد ، خداوند از روى لطف و رحمت بارها به وى بازگردد . از بنده يك قدم در راه مجاهدت ، و از خداوند هزار كرم به حكم عنايت ، چنان كه فرمود : هركس يك وجب به من نزديك شود من يك گز به او نزديك شوم و هركس بيشتر نزديك شود من چند برابر نزديك گردم . از سياق آيت معلوم مىشود كه ايمان بىتوبت درست نيست ، يعنى كه تنها ايمان سبب نجات گناهكار نيست بلكه نجات به لطف و رحمت خداوند است كه چون بنده از كردهء خود پشيمان شود ، خداوند او را بيامرزد . كه نجات نه به طاعت و جهد و بندگى است ! بلكه به فضل و لطف و رحمت خداوندى است . خداوند در اين آيت به صفت غفّار آمده يعنى پوشندهء كارها ، و اين پوشيدن منحصر به گناه و معصيت نيست بلكه عبادت و طاعت هم نياز به پوشيدن از طرف حقّ دارد ! زيرا نه تنها بنده به پوشيدن گناهان نيازمند است بلكه به پوشيدن پرستشها نيز نياز دارد ! چه اگر آفتهاى طاعت و عبادت را پيش وى آرند ، از طاعت خويش بيش از آن ترسد كه از معصيت خويش ! از حضرت مصطفى پرسيدند : اينكه مردمان كارهائى مىكنند كه دلهاشان بيمناك است ، مقصود كارهاى زنا و قمار و شرب خمر است ؟ فرمود : نه ، بلكه كارهاى مانند نماز و روزه و صدقه دادن است ! از ترس آنكه به درگاه حقّ پذيرفته نشود ! چنان كه خداپرستى بسيار استغفار مىكرد و بيشتر از كمى صدق خود استغفار مىكرد ! پس اى جوانمرد بدان كه پرده بر دو گونه است يكى برداشته ، كه هرگز مبادا فروگذارند ، ديگرى فروگذاشته و هرگز مبادا برگيرند ! آن پرده كه برداشته‌اند ، آن حجاب فكرت است از پيش دلهاى موحّدان و سينهء مؤمنان ، و آن پرده كه فروگذاشته‌اند ، آن پوشش گرم و عفو پيش رفتار و گفتار و كردار گناهكاران و خداپرستان و صواب‌كاران و پرهيزكاران است و چون اين پرده از پيش طاعت و عبادت ابليس به حكم قهر برداشتند همه معصيت آمد ! ولى پردهء عفو به حكم مهر پيش از لغزش آدم فروگذاشتند عنايت ازلى او را فراموش كار و بىعزم خواند سوره 20 آيه 87 و 88 87 و 88 - قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ . آيه . مفسّران نوشته‌اند قوم موسى در غيبت او هفت روز گوساله پرستيدند ،